Onderzoeksproject:
Hertekening van het gerechtelijk landschap (2008-2010)

Opdrachtgever: Federale Overheidsdienst Justitie
Looptijd: 18/12/2008-28/02/2010

Problematiek

Al vele jaren wordt gesproken over thema’s als schaalvergroting, eenheidsrechtbanken en verzelfstandiging van het beheer van de rechterlijke organisatie. In 2005 en 2006 heeft de regering daartoe twee Themisplannen goedgekeurd. Behoudens de oprichting van de Commissie voor de Modernisering van de Rechterlijke Orde en de Algemene Raad van de partners van de Rechterlijke Orde bleef de uitvoering van deze plannen beperkt.

Anno 2007 nam het werkveld zelf initiatieven om voorstellen te formuleren. Eind van het gerechtelijk jaar 2007-2008 leggen het openbaar ministerie, de Hoge Raad voor de Justitie, de hoven en rechtbanken, en de minister van justitie voorstellen voor de hertekening van het gerechtelijk landschap. Deze voorstellen bevatten ruime bakens en overwegingen over mogelijke hervormingen binnen het gerechtelijke landschap.

Deze bottom-up strategie (die door de diverse actoren en instellingen uit de dagelijkse praktijk zijn uitgewerkt) bevorderde de realiteitszin en de aanvaarding van de verandering, maar brengt ook het gevaar met zich mee dat zowel de diagnose als de voorstellen vertekend kunnen zijn door een lokaal en een korte termijn perspectief. Een bijkomende moeilijkheid is dat de voorstellen van de rechterlijke organisatie afgestemd dienen te worden met de voornemens van de minister van justitie. Deze reflecteert namens de regering over de omvang van de gerechtelijke arrondissementen, de structuur van de eerstelijns rechtbanken en het aantal rechtbanken. Deze reflectie is zeer complex omdat er veel betrokken actoren zijn met uiteenlopende visies en belangen.

Doel en inhoud

De opdracht van dit onderzoek betreft een kritische analyse van de hervormingsvoorstellen, opgesteld door het Openbaar Ministerie, de Hoge Raad voor de Justitie en de hoven en rechtbanken, voor de hertekening van het gerechtelijk landschap en de uitwerking van een methodologie om het gerechtelijk landschap structureel aan te passen. Het onderzoek focust zich op aspecten van reorganisatie, schaalvergroting en verzelfstandiging van de rechterlijke organisatie.

Het onderzoek wordt opgesplitst in drie fases:

1. Criteria van goed management: principes en praktijk

Aan de hand van de bestaande literatuur, uit buitenlandse praktijkervaringen van het justitiële apparaat (Cases Nederland en Frankrijk) en uit relevante ervaringen buiten de justitiële sector wordt er nagegaan wat de sterkten en zwakten zijn van de voorstellen en/of de geformuleerde voorstellen voldoen aan criteria van goed management.

Mogelijke vragen hierbij zijn: Geeft de graad van versnippering van de gerechtelijke organisaties voldoende mogelijkheid tot specialisatie? Zijn de structuren voor de aansturing duidelijk en verantwoord? Is er voldoende rekening gehouden met criteria die bijdragen tot een kwaliteitsvolle, transparante en extern gerichte      justitie? Worden de criteria van de toegankelijkheid en de nabijheid van justitie niet uit het oog verloren? Is er voldoende managementcapaciteit om een vernieuwd justitieel landschap te kunnen invullen?

Onderdelen:

  • Literatuurstudie
  • Deskresearch buitenlands voorbeeld: Nederland
  • Deskresearch buitenlands voorbeeld: Frankrijk
  • Output: Synthesedocument waarin criteria van goed management uit literatuur en buitenlandse praktijk zijn opgenomen
2. Analyse, context en interne en externe samenhang van de voorstellen

De geformuleerde voorstellen worden kritisch geanalyseerd en er wordt gezocht naar manieren waarop de voorstellen vanuit het werkveld en de voornemens van de regering gestroomlijnd kunnen worden naar een concreet en haalbaar voorstel dat de goedkeuring heeft van het parlement en waarvan de uitvoering in de jaren nadien gegarandeerd kan worden doordat een belangrijke meerderheid uit het werkveld achter de hervormingen staat.

Onderdelen:

  • Analyse van de voorstellen van het College voor Procureurs-generaal
  • Analyse van de voorstellen van de Hoge Raad voor de Justitie en rechtbanken en hoven
  • Analyse van de voorstellen van beleidsverantwoordelijken (Regering, minister, parlement, FOD, …)
  • Vergelijkende analyse: gelijkenissen, verschillen, samenhang en context
3. Proces en methodologie van veranderingsmanagement

In het onderzoek wordt nagegaan hoe hervormingen van het gerechtelijk landschap kunnen doorgevoerd worden aan de hand van de literatuur met betrekking tot veranderingsmanagement. De vraag daarbij is hoe het draagvlak van de voorgestelde wijzigingen zo groot mogelijk kan zijn, maar dat aan de andere kant de minister van Justitie namens de regering zijn doelstellingen kan behalen doordat de voorstellen kunnen geïntegreerd worden in het beleidsplan van de regering.

Onderdelen:

  • Facts & Figures
  • Draagvlakanalyse Nederlandstalig België
  • Draagvlakanalyse Franstalig België
  • Veranderingsmanagement

Partners

Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van de Federale Overheidsdienst Justitie door een onderzoeksploeg samengesteld uit de volgende partners:

  1. het Instituut voor de Overheid (KU Leuven)
  2. het Institut des Sciences Humaines et Sociales. Sociologie des Ressources Humaines et des systèmes institutionnels. Centre de Recherche et d’interventions Sociologiques (CRIS) (ULg) en
  3. Unité de management public, Solvay Brussels School of Economics & Management (ULB).

Ter opvolging van het onderzoek werd er een begeleidingscomité samengesteld van experten uit het werkveld en de academische wereld. Het comité fungeerde niet als een evaluatieplatform, maar wel als een reflectiegroep voor het aanreiken van bijkomende ideeën en inzichten.

Onderzoeksteam

Coördinatie: Prof. dr. Annie Hondeghem, Prof. dr em. Roger Depré
Wetenschappelijk medewerkers: Caroline Vervaet & Bruno Broucker