Activiteitenverslag 2010

Het Instituut voor de Overheid

<< inhoudstafel | < vorige pagina | volgende pagina >
korte papieren versie (pdf ) - lange webversie (pdf )

• Missie, visie en identiteit
• Enkele cijfergegevens voor de periode 1998-2010
• Inhoudelijke strategie
• Clusters
• Matrix

Missie, visie en identiteit

De missie van het Instituut voor de Overheid is om vanuit de kerntaken van een universiteit (onderzoek, vorming en opleiding, dienstverlening), een wetenschappelijke onderbouwde bijdrage te leveren tot een verbetering van het management en het beleid van openbare besturen op de verschillende bestuursniveaus (lokaal, regionaal, federaal, Europees en internationaal).

Met het onderzoek wil het Instituut voor de Overheid niet alleen een bijdrage leveren tot de vooruitgang van de wetenschap, maar ook tot de vooruitgang van de beleidspraktijk. Dit impliceert dat het onderzoek maatschappelijk en beleidsrelevant is en dat een inspanning geleverd wordt om de conclusies van het onderzoek te vertalen naar beleidsaanbevelingen. Uit het onderzoek leiden we ook vorming en maatschappelijke dienstverlening af.

Binnen de diverse inhoudelijke domeinen worden de volgende outputlijnen georganiseerd:

1. fundamenteel en toegepast onderzoek,
2. opleiding, vorming en training,
3. wetenschappelijke dienstverlening.

Het Instituut voor de Overheid is een internationaal, interdisciplinair en generiek (niet sectoraal) onderzoeksinstituut met grote aandacht voor onderwijs en permanente academische vorming. Ons onderzoeksvoorwerp is de overheid in de brede zin van het woord (inclusief partnerschappen). Het onderzoekopzet bestaat er vooral in om op een inductieve manier, empirisch materiaal te modelleren en op die manier theorieën te toetsen en te verbeteren.

Om dit te kunnen realiseren is een instituut met een sterke en zichtbare identiteit nodig. Het Instituut voor de Overheid is een wetenschappelijk onderzoeksinstituut met de volgende kenmerken:

1. Geëngageerde onafhankelijkheid door een partnerschap met de overheid,
2. Wisselwerking van theorie en praktijk met onderzoek, vorming en dienstverlening,
3. Internationale kruisbestuiving door hertaling naar de eigen context,
4. Discrete openheid als mogelijkheid voor een tegensprekelijk debat met de overheid,
5. Overtuiging van het overheidsspecifieke van beleid en beheer,
6. Besef van afhankelijkheid door actieve internationalisering,
7. Gedrevenheid door het algemeen belang.

Deze identiteit wordt versterkt door een kwalitatieve en duurzame groeistrategie met de volgende kenmerken:

1. Generationele groei: het cumulatieve van drie generaties van onderzoekers,
2. Thematische groei: de synergie van thema’s,
3. Integrale groei: het evenwicht van onderzoek, vorming en dienstverlening,
4. Internationale groei: de kwaliteitsbewaking door een internationale toetsing,
5. Groeiende actieradius: de samenhang van alle bestuurslagen en van alle machten,
6. Disciplinaire groei: het interdisciplinaire als hefboom.

Op die manier wordt een visie een identiteit en wordt een identiteit een strategisch programma.

Enkele cijfergegevens voor de periode 1998-2010

• Sinds 1998 werd er gewerkt aan meer dan 180 onderzoeksprojecten en 20 dienstverleningsopdrachten (inclusief lopend onderzoek). Figuur 1 toont hierbij de financiering per bestuursniveau.
• Sinds 2000 zijn er 17 doctoraatsonderzoeken afgewerkt met een gemiddelde duurtijd van 45 maanden. In 2010 verrichtten 18 doctorandi fundamenteel onderzoek.
• Het aantal medewerkers groeide van 18 in 1998 naar 40 eind 2010, het aantal professoren van 2 naar 5.
• Sinds 1998 werden 98 universitaire medewerkers tewerkgesteld. In toenemende mate heeft de dynamiek van instroom en uitstroom van medewerkers tot gevolg dat verschillende ex-medewerkers op diverse plaatsen binnen de overheid en de politiek werken. Na een tewerkstelling bij het Instituut voor de Overheid met een gemiddelde duurtijd van 3,5 jaar, opteren sommige medewerkers voor een academische loopbaan, sommigen gaan aan het werk als consultant. De meeste medewerkers komen terecht in een leidinggevende of adviserende functie in diverse overheidsinstellingen, zowel Europees, federaal, Vlaams als lokaal.
• In de periode 2000-2010 werden meer dan 75 studiedagen of workshops georganiseerd en 190 open opleidingen. In totaal participeerden meer dan 7.390 personen aan één of meerdere vormingsinitiatieven. Figuur 2 geeft een indicatie vanuit welk bestuursniveau de deelnemers aan onze vormingsinitiatieven afkomstig zijn.
• Sinds 1998 tellen we meer dan 825 internationaal erkende publicaties, meer dan 640 andere publicaties.

Figuur 1: Onderzoeksprojecten sinds 1998 per bestuursniveau (203 projecten, gemiddelde duurtijd: 21 maanden)

 

Figuur 2: Deelnemers vormingsinitiatieven sinds 2000 per bestuursniveau

Inhoudelijke strategie

Om ook in de nabije toekomst de werking van het Instituut voor de Overheid op een efficiënte en effectieve wijze te ondersteunen, werd in 2009 een strategisch plan ontwikkeld dat als basis dient voor alle activiteiten in de periode 2010-2015.

Hierbij staan 2 twee horizontale themata centraal: ‘innovatie en transformatie’ en ‘performantie’ van de overheid in de samenleving.

Een innoverende en transformerende overheid in de samenleving

De aanpasbaarheid en de aanpassing van de overheid aan de toekomstige beleidsuitdagingen en aan maatschappelijke risico’s vereist een veranderende overheid.
Veranderingsmanagement kan zeer eng worden geïnterpreteerd, maar kan evengoed naar de grondvesten van instellingen en hun werking gaan. Hervormingen zijn de rode draad en een permanente realiteit voor overheden. De problematiek van het ontwerpen, uitvoeren en evalueren van verandering, de al dan niet samenhang binnen bestuurslagen of over bestuurslagen heen, het organiseren van leercurves vanuit falende veranderingen, het uittekenen van trajecten van verandering, de vraag naar van wie we kunnen leren en waarom, de problematiek van gedragen en legitieme veranderingen en de professionele aanpak hiervan, zijn evenveel onderzoeksvragen die alle aspecten van een evoluerende overheid binnen een samenleving vasthouden.

Hierover zijn theorieën en modellen te ontwikkelen en te toetsen. Hierover moet empirisch en internationaal vergelijkbaar materiaal worden verzameld om evoluties zichtbaar te maken. Hierover kunnen normatieve uitspraken worden gemaakt van wat werkt en wat niet en waarom.

Een performerende overheid in de samenleving

Een tweede rode draad hangt samen met het bestuderen van een goed functionerende overheid, een performerende overheid. Hierbij moet ‘performance’ in zijn brede betekenis worden gezien. Het is niet enkel zuinigheid, doelmatigheid en doeltreffendheid. Het is ook transparantie en legitimiteit, het is kwaliteit en vertrouwen, het is duurzaamheid en diversiteit, het is re-actief en pro-actief, het is democratisch en wettelijk, het is een aantrekkelijke werkgever en een actor die effectief bakens verzet in een samenleving, het is beleid en beheer, het is voor burgers en gebruikers van overheidsdiensten, het is voor deze en de volgende generatie.

Beleids- en beheerssystemen moeten bijdragen tot een beter beleid en beheer. Ook hier kunnen theorieën en modellen worden ontwikkeld en getoetst. Ook hier moet er empirisch en internationaal vergelijkbaar materiaal worden verzameld om evoluties zichtbaar te maken. Ook hierover kunnen normatieve uitspraken worden gemaakt.

Clusters

Binnen ‘Innovatie en transformatie’ en ‘performance’ van de overheid in de samenleving onderkennen we volgende dimensies van overheidsmanagement, bestuur en beleid waarbinnen het Instituut voor de Overheid zijn activiteiten heeft geclusterd:

1. burger en beleid
2. bestuurlijke organisatie
3. elektronische overheid
4. personeel en verandering
5. financiën, kwaliteit en prestaties

Burger en beleid

Maatschappelijke veranderingen leiden tot nieuwe arrangementen in de relatie tussen burger en bestuur. De ‘burger’ wordt niet meer (alleen) benaderd in zijn meer passieve rol van onderdaan, kiezer of klant, maar ook als partner van de overheid. Dit geldt ook voor beleidsvoering: als partner wordt de burger niet alleen betrokken in beleidsvorming en –uitvoering, maar eveneens bij de evaluatie van beleid. Beleid ‘vermaatschappelijkt’ zich en vraagt om diverse vormen van interactie en communicatie met burgers, wiens beeld van de overheid niet enkel bepaald wordt door de prestaties van de overheid maar ook door de wijze waarop politici, media en andere burgers over die overheid spreken.

Tegelijkertijd is er een trend naar professionalisering van de beleidsvoering. Professioneel beleid is strategisch, onderbouwd met informatie en gecoördineerd, wat nieuwe uitdagingen met zich meebrengt voor de organisatie van beleidsondersteuning en advisering.

Het onderzoek binnen deze cluster kadert binnen de ontwikkelingen van en spanningsvelden tussen: de ‘vermaatschappelijking’ van beleid (‘naar de burger toe’), de tendens naar een sterkere professionalisering van beleid (‘naar de ambtenaar toe’), en de roep om het ‘primaat van de politiek’ te herstellen (‘naar de politiek toe’). Bijzondere aandacht binnen de cluster gaat dan ook naar het verzoenen van beleidsperformantie en democratische performantie.

Concrete onderzoeksthema’s de komende jaren zijn de organisatie van diverse vormen van consultatie en participatie, professionele beleidsadvisering, -implementatie en –evaluatie, alsook de rol van communicatie in de beeldvorming van burgers over (de prestaties van) overheden.

• Lees meer over dit onderzoeksdomein, onderzoeksmedewerkers, projecten en publicaties

Bestuurlijke organisatie

De kernvraag binnen deze cluster handelt over de vormgeving en effectiviteit van de taakverdeling, sturing en coördinatie - in één woord de ‘governance’ - van publieke taken op verschillende niveaus.
De missie van de cluster ‘bestuurlijke organisatie’ is dan ook als volgt:
Als onderzoekssector doen wij fundamenteel en beleidsgericht onderzoek naar de problematiek van de ‘governance’ van publieke taken. Concreet willen we inzicht verkrijgen in verklaringen, criteria en succes- en faalfactoren voor de organisatie, taakverdeling, sturing en coördinatie binnen een bepaald overheidsniveau, tussen overheden, en tussen de overheid en private actoren. Op basis van deze wetenschappelijk gefundeerde inzichten willen wij overheden op federaal, Vlaams, provinciaal en lokaal niveau gericht ondersteunen bij hun regie van publieke taken via beleidsadviezen, vorming, en strategische adviesverlening.

Concreet richten we ons vooral op:
onderzoek naar verzelfstandiging en sturing van overheidsorganisaties,
onderzoek naar samenwerking en coördinatie tussen publieke actoren enerzijds, en publieke en private actoren anderszijds via PPS, netwerken en ketens,
onderzoek naar vermarkting, liberalisering van publieke diensten en de hieraan verbonden problematiek van de regulering door de overheid.

Recentelijk werd een integrale aanpak ontwikkeld voor onderzoek naar de governance van beleidssectoren (bv. sociale zekerheid), waarbij zowel de organisatie, sturing als coördinatie geïntegreerd geanalyseerd wordt, met het bevorderen van ‘good (government) governance’ als belangrijkste oogmerk.

Met het onderzoekswerk streven we naar het maken van modellen die meehelpen verklaren en voorspellen

1. waarom taakverdeling, organisatie, sturing en coördinatie van publieke taken in een bepaalde setting op een bepaalde wijze vorm krijgen,
2. wat de effecten zijn van een bepaalde taakverdeling, sturing en coördinatie van publieke taken op de performantie van organisaties en systemen,
3. hoe het intern management van een publieke organisatie aangepast wordt om in een dergelijke complexe setting van verzelfstandiging, markten en netwerken te functioneren.

• Lees meer over dit onderzoeksdomein, onderzoeksmedewerkers, projecten en publicaties

Elektronische overheid

Informatie- en communicatietechnologieën (ICT) spelen een belangrijke rol in het streven naar een presterende en innoverende overheid. Op vlak van dienstverlening bieden zij tal van nieuwe kanalen waarlangs burger en overheid elkaar kunnen bereiken. Informatie tussen beide partijen kan daardoor sneller, directer en gerichter worden doorgegeven. Dat geldt trouwens evenzeer voor de informatiestromen binnen de overheid. Een fundamentele ontwikkeling hier is echter het ontstaan van nieuwe informatiestromen, gesteund op basisprincipes als eenmalige inzameling en maximaal hergebruik van informatie. Het realiseren van deze principes stelt echter verscheidene eisen aan de overheid, zowel op intra- als op interbestuurlijk vlak. Binnen de cluster ‘de elektronische overheid’
willen we in eerste instantie nagaan wat deze eisen juist zijn en hoe ze ingevuld kunnen worden. Daarnaast willen we ook vooruitkijken en nagaan wat de impact zal zijn van deze elektronische overheid.

Extra aandacht gaat hierbij uit naar het gebruik en de uitwisseling van geografische informatie. Doordat het overgrote deel van de informatie binnen de overheid namelijk een geografische component bezit, kan geografische informatie worden ingezet in nagenoeg alle beleidsvelden.
Dat deze geografische component de mogelijkheid biedt om informatie van verschillende aard met elkaar te koppelen, biedt hierbij een grote meerwaarde. Het uitwisselen van deze geografische informatie is dus zo mogelijk nog crucialer.

• Lees meer over dit onderzoeksdomein, onderzoeksmedewerkers, projecten en publicaties

Personeel en verandering

Personeel is in arbeidsintensieve organisaties zoals de overheid een cruciale factor om goede prestaties te leveren. Personeel is echter niet alleen een productiefactor, maar vergt ook een morele benadering met aandacht voor de menselijke waardigheid en gelijkheid van kansen. Dit vormt meteen de gemeenschappelijke fundamentele onderzoeksvraag van de diverse subthema’s van deze portefeuille: hoe kan de overheid omgaan met haar menselijk kapitaal zodat doelstellingen van de organisatie en capaciteiten en verwachtingen van mensen verzoend worden.
In het verleden heeft de onderzoeksgroep zich sterk gefocust op een aantal thema’s: positie en profiel van topambtenaren, motivatie van personeel, instroom en doorstroom van hooggeschoolden, personeelsbezetting in overheden, deontologie en integriteit, gelijke kansen voor vrouwen.

Voor de komende jaren staan belangrijke onderzoeksthema’s op de agenda, die deels verder bouwen op onderzoek in het verleden, maar deels ook een uitbreiding hiervan vormen. Voor elk subthema betrachten we een constante stroom van fundamenteel en toegepast onderzoek dat inspeelt op belangrijke maatschappelijke vraagstukken. We onderkennen volgende thema’s: personeelsmanagement (motivatie; vergrijzing van het overheidspersoneel; efficiënte en effectieve overheid; mandaatsystemen; transfer van verworven competenties via opleidingen); ethiek (rechtvaardigheid in organisaties); gelijke kansen (discoursanalyse gelijkheid en diversiteit); veranderingsmanagement (impact van de staatshervorming op bestuurszaken).
Er zal getracht worden om de integratie tussen de subdomeinen, alsook de diversiteit in theoretische benaderingen en methodologieën te versterken.

• Lees meer over dit onderzoeksdomein, onderzoeksmedewerkers, projecten en publicaties

Financiën, kwaliteit en prestaties

Prestaties van de overheid moeten worden gemeten. Hier doen zich heel wat praktische, theoretische en methodologische problemen voor. ‘Prestaties’ wordt hier breed gedefinieerd. Ook kwaliteit en vertrouwen behoren tot het onderzoeksobject.

Een centrale gekoppelde vraag is hoe prestatie-informatie wordt binnengebracht in het financieel systeem. Dit veroorzaakt een veranderend financieel systeem.
Vanuit de financiële cyclus van begroting, boekhouding en audit wordt onderzocht hoe prestatie-informatie geïntegreerd werd. Dit leidt tot een diversiteit van prestatiebegrotingen die de vraag van wat volgend jaar moet gebeuren beantwoorden. Dit leidt ook tot algemene boekhoudingen met kostenanalytische componenten in verschillende intensiteiten. Tenslotte krijgen we ook een gans gamma van prestatie-audits. Ook hier worden de praktische, theoretische en methodologische problemen bestudeerd.

In de volgende jaren blijft binnen dit onderzoeksdomein de problematiek centraal van het meten van prestaties en het integreren van prestatie-informatie in het financieel beheerssysteem. De vraag zal meer liggen op het gebruik van deze informatie, de wijze waarop prestatie-informatie ‘werkt’ en de effecten hiervan. De evolutie naar een ‘performance based control system’ binnen de overheid blijft de rode draad van deze portefeuille.

• Lees meer over dit onderzoeksdomein, onderzoeksmedewerkers, projecten en publicaties

Matrix

 

<< inhoudstafel | < vorige pagina | volgende pagina >
korte papieren versie (pdf ) - lange webversie (pdf )