Relligieuze ruimtes
De herinnering aan de koloniale tijd in Centraal Afrika is – zoals elke herinnering – onvermijdelijk verbonden met ruimtes en bouwwerken. Bij nader toezicht blijkt dat veel van deze herinnerde ruimtes intrinsiek verbonden zijn met religie. ‘Religieuze ruimtes’ allerhande behoorden immers tot de dagdagelijkse wereld van vele bewoners van Centraal Afrika. Of het nu gaat om scholen of hospitalen, heel wat gebouwen en instellingen die opgericht en geleid werden door missionerende instituten, vormden belangrijke contactzones in de koloniale tijd. Het was in deze ruimtes dat de state of colonialism in sterke mate werd vormgegeven. Zoals Jean en John Comaroff schrijven, waren het in de eerste plaats niet de agenten van de koloniale staat, maar andere koloniale actoren die verantwoordelijk waren voor een verandering in de levens- en denkwijze van de “inlandse” bevolking. Door hun evangelisatiewerk, onderwijsvoorzieningen, sociaal werk, ziekenzorg, etc. kunnen de missionarissen tot de vroegste en meest productieve pleitbezorgers van deze moderniseringsinspanningen gerekend worden. Hun komst markeerde vaak het begin van de Europese aanwezigheid en invloed in een bepaalde streek. De bouw van de eerste kerk of missiepost behoort dan ook niet zelden tot de collectieve herinneringen van zowel de lokale bevolking als de missionarissen.
Maar ook door de introductie van Europese bouwmanieren, -materialen en –opvattingen hebben de missionarissen een grote impact gehad op de leef- en denkwereld van de bevolkingen van Centraal Afrika. De impact van die ruimtelijke ingrepen blijft zichtbaar in het landschap. Dat geldt niet alleen voor de gebouwen die door deze “religieuze agenten” werden opgericht, maar ook voor de wegen die onder hun impuls zijn aangelegd, de plantages en veekwekerijen die ze hebben uitgebaat, enz.
Kerk, missiepost en school behoorden ook tot de dagdagelijkse omgeving van de Europese gemeenschap in de kolonie en de mandaatgebieden. Voor hen vormden deze ruimtes geen baken van andersheid, maar integendeel plaatsen die deden terugdenken aan thuis, plaatsen ook waarin belangrijke overgangsrituelen zoals doopsels, communies, huwelijken en begrafenissen plaatsvonden, die het familieleven mee structuur gaven. Verwijzingen naar "thuis" konden evenwel erg divers zijn. Hoewel het grote merendeel van de Europese gemeenschap in Belgisch Afrika bestond uit (katholieke) Belgen, woonden er ook heel wat Amerikaanse, Britse of Scandinavische protestanten, orthodoxe Grieken, joden afkomstig uit Rhodos, moslims, enz. Ook deze groepen hadden elk hun cultusplaatsen, waardoor peilen naar herinneringen aan religieuze ruimtes meteen ook een blik werpt op de diversiteit van en conflicten binnen de Europese én Afrikaanse gemeenschap.
Verhalen over religieuze ruimtes in Centraal Afrika verwijzen echter niet alleen naar de “evidente” aspecten van missionering en kolonialisme, maar openen ook een blik op minder bekende aspecten. Missionarissen leidden experimentele plantentuinen, runden scholen en internaten voor Eurafrikanen en wezen, lagen aan de basis van de eerste universiteit in de kolonie, waren proost bij Vlaamse schuttersverenigingen, leidden koren, introduceerden Belgische gerechten, schilderkunst, muziek, man-vrouwverhoudingen enz.
Vandaag figureren religieuze of aan religie gerelateerde ruimtes, van kerken tot kerkhoven, als plaatsen waar Belgen en Afrikanen aspecten van het koloniale verleden herdenken of van waaruit missionarissen worden uitgezonden naar Centraal Afrika. In het grotendeels ontkerstende België, worden sommige parochies geleid door Afrikaanse priesters en blijven lokale katholieke en protestantse of specifiek Afrikaanse evangelische kerken een centrale rol spelen in het leven van hun gelovigen. Nadenken en vertellen over religieuze ruimtes dringt dus op verschillende manieren diep door in de geleefde wereld van Belgisch Afrika en van Afrikaans België.
Bram Cleys
BAP-onderzoeker aan dept. ASRO (Architectuur, Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening), KULeuven en KADOC; op het FWO Vlaanderen-onderzoeksproject "Architectuur en Missionering in Belgisch Congo (1908-1960). Identiteits(re)constructie tussen cultuuroverdracht en dialoog."